بخوانید، بارها و بارها بخوانید

مهمیترا عباس‌زاده

گادامر برای فهم هر یک از ما نسبت به شعر ارزش قائل است. هیچ روش و اسلوب علمی نمی‌تواند ادعا کند که تمام چیزهایی که یک متن می‌خواهد بگوید را می‏فهمد. بنابراین، برای فهم شعرهای دشوار راهی جز خوب خواندن خود شعر نیست. «بخوانید، بارها و بارها بخوانید، سپس فهم به دست خواهد آمد.»

به ‏تازگی، یکی از مهم‌ترین آثار هانس گئورگ گادامر، از فیلسوفان بنام آلمانی که وجه عملی هرمنوتیک فلسفی او را نشان می‌دهد، توسط انتشارات مولی منتشر شده است. در این کتاب که شرحی است بر بخش یکم از کتاب شش‏بخشی مجموعه شعر «بلور تنفس» پاول سلان، ۲۱ شعر دشوار، پیچیده و هرمسی او بدون استناد به هیچ فرهنگنامه‏ای شرح داده شده است. یکی از مشکلات مهم خوانندگان شعرهای پیچیده، دستیابی به یک فهم است. اساسا در درجه اول مهم نیست که فهم ما تا چه اندازه درست است یا نه و این یک تلاش بیهوده است که مولف یا شاعر به عنوان معیار درستی فهم درنظر گرفته شود. گادامر، همان‏طورکه در کتاب ارزشمند خود «حقیقت و روش» توضیح می‌دهد، اساس فهم را بر نیت متن استوار می‌کند نه بر نیت مولف. به عبارتی دیگر، آنچه در فهم شعر اهمیت دارد این است که بفهمیم متن چه می‌خواهد بگوید، نه آنکه مولف چه می‌خواسته بگوید. تلاش مهم گادامر این است که در زمانی که ما یک متن را نمی‏فهمیم، چگونه باید با آن برخورد کنیم. آیا باید به دنبال جمع‌آوری اطلاعات در مورد زندگی خصوصی یا خصوصیات شخصی مولف باشیم. چه کسی تعیین می‌کند معنای شعر چیست و آیا اساسا کسی حق دارد اطلاعاتی را برای خوانندگان شعر توضیح دهد و آنان را از سردرگمی دربیاورد؟
ما همواره در شعر غنایی با واژگانی مانند «من» و «تو» مواجه می‏شویم. چه کسی می‏داند که این من و تو کیست. آیا همیشه این من به معنای منِ شاعر است و یک منِ شخصی است. آیا این تو همواره به یک تویی که در رابطه با شاعر است اطلاق می‌شود. گادامر در کتاب «من کیستم و تو کیستی» پاسخ‏های قانع‏کننده‏ای برای مخاطبان شعر – به عنوان یکی از متون همواره پیچیده – ارایه می‌دهد. مادامی که مجوز استفاده از اطلاعات بیرون از شعر (مانند زندگی خصوصی، علایق شاعر، رخدادهای تاریخی) از خود شعر صادر نشود، ما مجاز نیستیم که گوش‏های خود را نسبت به کلمات درون شعر سنگین کنیم. تمام آن چیزی که به‏ظاهر پیچیده می‏نماید، تنها کوشش خواننده را می‏طلبد که با پیگیری روابط بین کلمات بتواند به یک حقیقت شدنی یا یک فهم نسبی دست یابد.
گادامر برای فهم هر یک از ما نسبت به شعر ارزش قائل است. هیچ روش و اسلوب علمی نمی‌تواند ادعا کند که تمام چیزهایی که یک متن می‌خواهد بگوید را می‏فهمد. بنابراین، برای فهم شعرهای دشوار راهی جز خوب خواندن خود شعر نداریم. «بخوانید، بارها و بارها بخوانید، سپس فهم به دست خواهد آمد.»
البته گادامر منکر استفاده از فرهنگنامه یا اطلاعات خاص نیست، به‏ویژه در مواردی که اقتضای متن باشد و بتواند یک جهت‏دهی درست برای فهمنده یا خواننده تعیین کند. ما شاهد هستیم که خود گادامر در فهم شعر سلان دچار اشتباه می‌شود و دلیل آن را هم ناآگاهی از برخی واژگان تخصصی به‌کاررفته در شعر قلمداد می‌کند.
«کتاب من کیستم و تو کیستی» به درستی از سوی هایدگر، جلد دوم کتاب «حقیقت و روش» نام گرفته است، به این دلیل که ما به‌طور عملی می‌توانیم به ارزیابی ادعاهای گادامر در مورد حقیقت‌مند بودن هنر و چگونگی فهم شعر با کمترین استفاده از ابزارهای علمی و روش‌شناسانه بپردازیم.
در سوی مقابل، گادامر تلاش تفسیری خود را متوجه شاعری می‌کند که یکی از چهره‌های درخشان شعر معاصر آلمان، به‏ویژه پس از جنگ جهانی دوم است. پاول سلان (۱۹۷۰-۱۹۲۰) که به مدت ۱۸ ماه در یکی از اردوگاه‌های کار اجباری اسیر بوده و والدین خود را در طول سلطه رژیم نازیسم از دست داده، به عنوان نماینده شعر پس از آشوویتس لقب گرفته است. شعر مشهور «فوگ مرگ» او در مدارس آلمان تدریس می‌شود و با وجود اینکه زاده شهر چرنوویتس از توابع رومانی بود، زبان آلمانی را به عنوان زبان شعر خود برگزید و برنده دو جایزه مهم شعر آلمان (جایزه برمن ۱۹۵۸ و جایزه بوشنر ۱۹۶۰) شد. اشعار او پس از ریلکه، به عنوان دشوارترین شعر معاصر آلمان شناخته می‌شوند و آدورنو وی را هرمسی‏ترین شاعر معاصر آلمان لقب می‌دهد. آنچه شعر او را غنی و متفاوت می‏سازد، تکیه بر منابع دینی (تورات)، عرفان یهودی (قبالا) و رخدادهای تاریخی، به‏ویژه ۲۰ ژانویه ۱۹۴۲ است. او بر زیست و تجربه شاعرانه تاکید زیادی دارد و شعری که سعی در کتمان واقعیت داشته باشد را ناموجود می‏نامد. «تنها دست‏های حقیقی شعرهای حقیقی می‏نویسند.» او در طول دوران شاعری خود مدام در جست‌وجوی واقعیت و زخم واقعیت بود.
اما تلاش گادامر برای فهم سلان، به کتاب «من کیستم و تو کیستی» بسنده نمی‌شود و او در طول عمر پربار خود دو مقاله دیگر نیز در مورد پاول سلان در سال‌های ۱۹۷۵ و ۱۹۹۱ منتشر می‌کند. او در مقاله نخست به شرح یکی از مساله‏سازترین شعرهای سلان می‏پردازد و در مقاله دوم بر نحوه درست خواندن شعر و ارتباط آن با فهم تاکید می‌کند. کتاب «من کیستم و تو کیستی: شرحی بر مجموعه شعر بلور تنفس پاول سلان و دو مقاله دیگر» به ترجمه مازیار چابک از زبان آلمانی در ۵۲۰ نسخه به قیمت ۹۰ هزار تومان به صورت جلد سخت (گالینگور) توسط انتشارات مولی در شهریور ۱۴۰۰ منتشر شده است.

منبع: روزنامه اعتماد

مطالب مرتبط
درج دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.