شمس‌پژوهی؛ آیات مقالات (بخش ۲۰): دوگانه تفسیر و تأویل

پنجاه و یکمین نشست از سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت دکتر مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانش‌گاه در فضای مجازی برگزار می‌شود، در قالب بیستمین و آخرین نشست «آیات مقالات» به مناسبت ماه مبارک رمضان، امروز بیست و هفتم اسفند ۱۴۰۴، به شرح و تفسیر و توضیح آیه‌ای دیگر مندرج در مقالات شمس ناظر بود.

فردوسی مشهدی در این جلسه به شرح بخشی برگزیده از مقالات شمس تبریزی درباره آیه «أَلَم تَرَ إِلَى رَبِّکَ کَیفَ مَدَّ ٱلظِّلَّ وَ لَو شَاءَ لَجَعَلَهُۥ سَاکِنا ثُمَّ جَعَلنَا ٱلشَّمسَ عَلَیهِ دَلِیلا » (فرقان، 45) پرداخت که بنابر برداشت شمس تبریزی از آن، به دوگانه «تفسیر» و «تأویل» ناظر است.

به گفته فردوسی مشهدی شمس تبریزی در این بخش از مقالات می‌گویند: برداشت مفسران درباره این آیه نادرست است، بلکه برداشت مولانا را از آن درست می‌خواند. مقصود او از برداشت مولانا، شرح وی در دفتر اول مثنوی معنوی درباره این آیه آورده است که نوعی تأویل آیه شمرده می‌شود نه تفسیر آن.

او سپس به شرح معانی لغوی و اصطلاحی تفسیر و تأویل پرداخت و افزود: خود کلمه تأویل هجده بار در قرآن آمده است که تنها شش بار به «قرآن» ناظر است؛ یعنی دوازده بار درباره موضوع‌های دیگری جز قرآن به کار رفته است.

فردوسی مشهدی با ذکر این آیات و معانی غیر قرآنی تأویل در دنباله سخن به چهار معنای قرآنی آن پرداخت و گفت: معنا و مقصود حقیقی برخی از آیات متشابه؛ معنا و معارف باطنی آیات محکم و متشابه؛ مصداق معین و مجسم وعد و وعیدهای قرآن درباره آخرت و پیش‌گویی‌های آن؛ و مصداق‌های پنهان از دید افراد عادی در برخی از آیات قرآن، معانی تأویل درباره آیات قرآنی‌اند و این‌جا شمس تبریزی با ارجاع به تأویل مولانا، به چهارمین معنای تأویل نظر دارد؛ یعنی مصداق پنهان از دید افراد عادی.

معنای آشکار و ظاهری آیه این است که خداوند ظلمت رقیقی را به نام سایه (ظل) به تدریج از سویی به سویی می‌کشاند و سرانجام آن را از میان می‌برد. این پدیده طبیعی؛ یعنی سایه بر چه چیزی دلالت می‌کند؟ بر وجود نور که سرچشمه‌اش خورشید است. آیه می‌گوید: خداوند می‌توانست نور و سایه را ناگهان ایجاد کند، اما یکی از نعمت‌هایش همین فراگیری تدریجی تاریکی (سایه) است که ماهیتش، چیزی جز نبود روشنی نیست؛ زیرا جای‌گزینی ناگهانی نور و ظلمت یا روشنی و تاریکی موجب تغییر ناگهانی دما در زمین و اختلال در سازکار موجودات زنده می‌شد.

فردوسی مشهدی سپس به این نکته اشاره کرد که این بخش از مقالات فقط از تأویل مولانا یاد می‌کند، اما به شرحش نمی‌پردازد و شرح آن را در خود مثنوی معنوی باید جست. مولانا در تأویل این آیه می‌گوید: اولیای خداوند سایه خداوند در زمینَند؛ یعنی بر اثر وجود شمس حقیقت (خداوند) پدید می‌آیند و مردمان از طریق مشاهده آنان به خورشید خداوند و نور حق پی می‌برند.

جلسات شرح مقالات شمس با عنوان آیات مقالات از آغاز رمضان تا امروز 28 رمضان 1447 برگزار شد و در در بیست نوبت به شرح و توضیح پاره‌ای از مقالات شمس تبریزی و محوریت آیه‌ای از آیات قرآن، ناظر بود. مخاطبان برای آگاهی از بخش‌های برگزیده مقالات در این پرونده و برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری دیگر جلسات شرح مقالات می‌توانند به نشانی «eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes»  در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند.