فرید زکریا و پرسش «چرا آنها از ما متنفرند»

سید محسن اسلامی: با همه خشونت‌های گسترده و هولناکی که خبرشان در رسانه‌ها منتشر می‌شود، حادثة 11 سپتامبر 2001 فراموش نمی‌شود. فرید زکریا که 13 سال پیش مطلبی با عنوان «چرا آنها از ما متنفرند» ناظر به حادثه برج‌های دوقلو نوشته بود، اینک به آن بازگشته تا با هدف فهم بهتر وضع فعلیِ کشورهای جهان عرب، پاسخ پیشین خود را مرور و تکمیل کند. حاصل کار یادداشتی است که در چهارم سپتامبر (13 شهریور) در هافینگتن پست منتشر شد.

 

زکریا مقاله سابق خود را مرور می‏کند. در آنجا گفته بود که مسئله فقط القاعده نیست. گمان اشتباهی است که جریان‍هایی از این دست را «محدود به رفتار مشتی پوچ‍گرا» بدانیم. از نظر او، جریان‏های جهادی ریشه ‏دارترند و در واقع «فرهنگ فراگیرتری وجود دارد که به نوعی شریک جرم این جریان‏ها بوده‏ یا، دست کم،  تمایلی برای مبارزه با آنها ندارد.»

 

دیگر اینکه اينجا اسلام مطرح نيست، بلکه به نوعی پاي خود اعراب در ميان است. او اندونزی را شاهد می آورد که «بزرگترین کشور اسلامی در جهان است» و چنان مشکلاتی ندارد یا به هند اشاره می کند که «دقیقاً در همسایگی ایمن الظواهری در پاکستان است، اما جمع بسیار اندکی از 165 میلیون مسلمان آن به عضویت القاعده درآمده‏ اند.»

 

اما نکته اصلی زکریا در آن مقاله، به بیان خودش، «زوال سیاسی اعراب» بود. در وضعیتی که نقاط مختلف دنیا در حال پیشرفت بودند، «جهان عرب همچنان بیابان مانده بود. به نحوی که در 2001، آزادی‏های بیشتر اعراب نسبت به 1951 کمتر شده بود» و آبشخور جریان‏های جهادی و مشابه آن همین ایستایی و رخوت است.

 

در این فضا «دین یگانه بُعد زندگی بود که دیکتاتورهای عرب نمی‏ توانستند آن را ممنوع کنند، لذا اسلام به زبان مخالفان سیاسی تبدیل شد. به این ترتیب، با شکست (سیاسی، اقتصادی و اجتماعی) دیکتاتوری‏های غربی و سکولار در جهان عرب، بنیادگراها به مردم گفتند "راه حل اسلام است."» بنابراین، جهان عرب «از سویی با دیکتاتوری طرف بود و از سوی دیگر با گروه‏های به شدت غیرلیبرال – نظیر حسنی مبارک و القاعده. به نحوی که هر چه رژیم افراطی‏تر عمل می‏ کرد، مخالفان نیز خشن‏تر می‏ شدند. این سرطان از آنچه فکر می‏ کردم عمیق‏تر و ویرانگرتر بود. و به رغم حذف صدام حسین از عراق و به رغم بهار عربی، این نسبتِ دوطرفه میان دیکتاتورها و جهادی‏ها همچنان از بین نرفته است.»

 

زکریا تحلیل خود در مقاله قبل را کامل نمی‏ داند و معتقد است در آنجا چیزی را از قلم انداخته: «شکنندگی این کشورها.» اهمیت قضیه در آن است که در این کشورها، با حذف دیکتاتوری دولت در شرف فروپاشی قرار می گیرد و «در لایه زیرین آن جامعه مدنی وجود ندارد – و حتی، در واقع، خبری از یک قوم واقعی هم نیست.»  در این اوضاع، با از دست شدن هویت ملی، «افراد سراغ هویت های دیرین‏تری می روند: شیعه، سنی، کرد و عرب.»

 

پایان یادداشت زکریا نکته‏ ای است که از دوران تحصیلات عالی از راهنمای خود، ساموئل هانتینگتون، آموخته است، اما آن را شایسته توجه بیشتر می‏داند. به بیان زکریا، هانتینگتون بر آن بود که «آمریکایی‏ها متوجه نیستند که در کشورهای در حال توسعه مسئله نوع حکومت (کمونیست، کاپیتالیست، دموکرات یا دیکتاتور) نیست، بلکه میزان بود یا نبود (degree) حکومت مهم است.» یادداشت با این جمله تمام می شود که «آنچه این روزها در لیبی و عراق گرفته تا سوریه شاهدیم، در واقع فقدانِ حکومت است.»

 

لینک مطلب

مطالب مرتبط

درج دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.